<?xml version="1.0" encoding="utf8"?>
<?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/tipitaka-latn.xsl"?>
<TEI xml:lang="pi-Latn">
<teiHeader></teiHeader>
<text>
<front></front>
<body>

<p rend="chapter">2. Adhikaraṇavaggavaṇṇanā</p>

<p rend="bodytext" n="11"><hi rend="paranum">11</hi><hi rend="dot">.</hi> Dutiyassa <pb ed="V" n="2.0009" /><pb ed="M" n="2.0009" /><pb ed="P" n="2.0098" /> paṭhame <hi rend="bold">balānī</hi>ti kenaṭṭhena balāni. Akampiyaṭṭhena balāni nāma, tathā durabhibhavanaṭṭhena anajjhomaddanaṭṭhena ca. <hi rend="bold">Paṭisaṅkhānabala</hi>nti paccavekkhaṇabalaṃ. <hi rend="bold">Bhāvanābala</hi>nti brūhanabalaṃ vaḍḍhanabalaṃ. <hi rend="bold">Suddhaṃ attāna</hi>nti idaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. <hi rend="bold">Tatrā</hi>ti tesu dvīsu balesu. <hi rend="bold">Yamida</hi>nti yaṃ idaṃ. <hi rend="bold">Sekhānametaṃ bala</hi>nti sattannaṃ sekhānaṃ ñāṇabalametaṃ. <hi rend="bold">Sekhañhi so, bhikkhave, balaṃ āgammā</hi>ti sattannaṃ sekhānaṃ ñāṇabalaṃ ārabbha sandhāya paṭicca. <hi rend="bold">Pajahatī</hi>ti maggena pajahati. <hi rend="bold">Pahāyā</hi>ti iminā pana phalaṃ kathitaṃ. <hi rend="bold">Yaṃ pāpa</hi>nti yaṃ pāpakaṃ lāmakaṃ. Yasmā panetāni dvepi vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti, tasmā ettha etadaggaṃ nāgatanti veditabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext" n="12"><hi rend="paranum">12</hi><hi rend="dot">.</hi> Dutiye <hi rend="bold">satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī</hi>tiādīsu ayaṃ heṭṭhā anāgatānaṃ padānaṃ vasena atthavaṇṇanā – <hi rend="bold">vivekanissita</hi>nti vivekaṃ nissitaṃ. <hi rend="bold">Viveko</hi>ti vivittatā. Svāyaṃ tadaṅgaviveko vikkhambhana-samuccheda-paṭippassaddhi-nissaraṇavivekoti pañcavidho. Tasmiṃ pañcavidhe viveke. Vivekanissitanti tadaṅgavivekanissitaṃ, samucchedavivekanissitaṃ, nissaraṇavivekanissitañca satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti ayamattho veditabbo. Tathā hi satisambojjhaṅgabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ, ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ, maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ, ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāveti. Pañcavidhavivekanissitampīti eke. Te hi na kevalaṃ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesuyeva <pb ed="P" n="2.0099" /> bojjhaṅge uddharanti, vipassanāpādakakasiṇajjhānaānāpānāsubhabrahmavihārajjhānesupi uddharanti, na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehi. Tasmā tesaṃ matena etesaṃ jhānānaṃ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṃ. Yathā ca ‘‘vipassanākkhaṇe ajjhāsayato nissaraṇavivekanissita’’nti vuttaṃ, evaṃ ‘‘paṭippassaddhivivekanissitampi bhāvetī’’ti vattuṃ vaṭṭati. Esa nayo <hi rend="bold">virāganissita</hi>ntiādīsu. Vivekatthā eva hi virāgādayo.</p>

<p rend="bodytext">Kevalaṃ <pb ed="M" n="2.0010" /> hettha <hi rend="bold">vossaggo</hi> duvidho pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti. Tattha <hi rend="bold">pariccāgavossaggo</hi>ti <pb ed="V" n="2.0010" /> vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena, maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṃ. <hi rend="bold">Pakkhandanavossaggo</hi>ti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena, maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ. Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthavaṇṇanānaye vaṭṭati. Tathā hi ayaṃ satisambojjhaṅgo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati, nibbānañca pakkhandati. <hi rend="bold">Vossaggapariṇāmi</hi>nti iminā pana sakalena vacanena vossaggatthaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca, paripaccantaṃ paripakkañcāti idaṃ vuttaṃ hoti. Ayañhi bojjhaṅgabhāvanānuyutto bhikkhu yathā satisambojjhaṅgo kilesapariccāgavossaggatthaṃ nibbānapakkhandanavossaggatthañca paripaccati, yathā ca paripakko hoti, tathā naṃ bhāvetīti. Esa nayo sesabojjhaṅgesu.</p>

<p rend="bodytext">Idha pana nibbānaṃyeva sabbasaṅkhatehi vivittattā <hi rend="bold">viveko,</hi> sabbesaṃ virāgabhāvato <hi rend="bold">virāgo,</hi> nirodhabhāvato <hi rend="bold">nirodho</hi>ti vuttaṃ. Maggo eva <pb ed="P" n="2.0100" /> ca vossaggapariṇāmī, tasmā satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattiyā vivekanissitaṃ, tathā <hi rend="bold">virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ</hi>. Tañca kho ariyamaggakkhaṇuppattiyā kilesānaṃ samucchedato pariccāgabhāvena ca nibbānapakkhandanabhāvena ca pariṇataṃ paripakkanti ayameva attho daṭṭhabbo. Esa nayo sesabojjhaṅgesu. Iti ime satta bojjhaṅgā lokiyalokuttaramissakā kathitā. Imesupi dvīsu balesu etadaggabhāvo vuttanayeneva veditabbo.</p>

<p rend="bodytext" n="13"><hi rend="paranum">13</hi><hi rend="dot">.</hi> Tatiye <hi rend="bold">vivicceva kāmehī</hi>tiādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ pāḷiattho ca bhāvanānayo ca sabbo sabbākārena visuddhimagge (visuddhi. 1.69-70) vitthāritoyeva. Imāni pana cattāri jhānāni eko bhikkhu cittekaggatthāya bhāveti, eko vipassanāpādakatthāya, eko abhiññāpādakatthāya, eko nirodhapādakatthāya, eko bhavavisesatthāya. Idha pana tānipi vipassanāpādakāni adhippetāni. Ayaṃ hi bhikkhu imāni jhānāni samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā hetupaccayapariggahaṃ katvā sappaccayaṃ <pb ed="M" n="2.0011" /> nāmarūpañca vavatthapetvā indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Evametāni jhānāni lokiyalokuttaramissakāneva kathitāni. Imasmimpi baladvaye etadaggabhāvo vuttanayeneva veditabbo.</p>

<p rend="bodytext" n="14"><hi rend="paranum">14</hi><hi rend="dot">.</hi> Catutthe <pb ed="V" n="2.0011" /><hi rend="bold">saṃkhittena ca vitthārena cā</hi>ti saṃkhittadhammadesanā vitthāradhammadesanā cāti dveyeva dhammadesanāti dasseti. Tattha mātikaṃ uddisitvā kathitā desanā saṃkhittadesanā nāma. Tameva mātikaṃ vitthārato vibhajitvā kathitā vitthāradesanā nāma. Mātikaṃ vā ṭhapetvāpi aṭṭhapetvāpi vitthārato vibhajitvā kathitā vitthāradesanā nāma <pb ed="P" n="2.0101" />. Tāsu saṃkhittadesanā nāma mahāpaññassa puggalassa vasena kathitā, vitthāradesanā nāma mandapaññassa. Mahāpaññassa hi vitthāradesanā atipapañco viya hoti. Mandapaññassa saṅkhepadesanā sasakassa uppatanaṃ viya hoti, neva antaṃ na koṭiṃ pāpuṇituṃ sakkoti. Saṅkhepadesanā ca ugghaṭitaññussa vasena kathitā, vitthāradesanā itaresaṃ tiṇṇaṃ vasena. Sakalampi hi tepiṭakaṃ saṅkhepadesanā vitthāradesanāti ettheva saṅkhaṃ gacchati.</p>

<p rend="bodytext" n="15"><hi rend="paranum">15</hi><hi rend="dot">.</hi> Pañcame <hi rend="bold">yasmiṃ, bhikkhave, adhikaraṇe</hi>ti vivādādhikaraṇaṃ, anuvādādhikaraṇaṃ, āpattādhikaraṇaṃ, kiccādhikaraṇanti imesaṃ catunnaṃ adhikaraṇānaṃ yasmiṃ adhikaraṇe. <hi rend="bold">Āpanno ca bhikkhū</hi>ti āpattiṃ āpanno bhikkhu ca. <hi rend="bold">Tasmeta</hi>nti tasmiṃ etaṃ. <hi rend="bold">Dīghattāyā</hi>ti dīghaṃ addhānaṃ tiṭṭhanatthāya. <hi rend="bold">Kharattāyā</hi>ti dāsa-koṇḍa-caṇḍāla-venāti evaṃ kharavācāpavattanatthāya. <hi rend="bold">Vāḷattāyā</hi>ti pāṇi leḍḍudaṇḍādīhi paharaṇavasena kakkhaḷabhāvatthāya. <hi rend="bold">Bhikkhū ca na phāsuṃ viharissantī</hi>ti aññamaññaṃ vivādāpanne bhikkhusaṅghe yepi uddesaṃ vā paripucchaṃ vā gahetukāmā padhānaṃ vā anuyuñjitukāmā, te phāsuṃ na viharissanti. Bhikkhusaṅghasmiṃ hi uposathapavāraṇāya ṭhitāya uddesādīhi atthikā uddesādīni gahetuṃ na sakkonti, vipassakānaṃ cittuppādo na ekaggo hoti, tato visesaṃ nibbattetuṃ na sakkonti. Evaṃ bhikkhū ca na phāsuṃ viharissanti. <hi rend="bold">Na dīghattāyā</hi>tiādīsu vuttapaṭipakkhanayena attho veditabbo.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Idhā</hi>ti <pb ed="M" n="2.0012" /><pb ed="P" n="2.0102" /> imasmiṃ sāsane. <hi rend="bold">Iti paṭisañcikkhatī</hi>ti evaṃ paccavekkhati. <hi rend="bold">Akusalaṃ āpanno</hi>ti ettha akusalanti āpatti adhippetā, āpattiṃ āpannoti attho. <hi rend="bold">Kañcideva desa</hi>nti na sabbameva āpattiṃ, āpattiyā pana kañcideva desaṃ aññataraṃ āpattinti attho. <hi rend="bold">Kāyenā</hi>ti karajakāyena. <hi rend="bold">Anattamano</hi>ti atuṭṭhacitto. <hi rend="bold">Anattamanavāca</hi>nti atuṭṭhavācaṃ. <hi rend="bold">Mamevā</hi>ti maṃyeva. <hi rend="bold">Tatthā</hi>ti tasmiṃ adhikaraṇe. <hi rend="bold">Accayo accagamā</hi>ti aparādho atikkamitvā madditvā gato, ahamevettha aparādhiko. <hi rend="bold">Suṅkadāyakaṃva bhaṇḍasmi</hi>nti yathā suṅkaṭṭhānaṃ pariharitvā nīte bhaṇḍasmiṃ <pb ed="V" n="2.0012" /> suṅkadāyakaṃ aparādho abhibhavati, so ca tattha aparādhiko hoti, na rājāno na rājapurisāti attho.</p>

<p rend="bodytext">Idaṃ vuttaṃ hoti – yo hi raññā ṭhapitaṃ suṅkaṭṭhānaṃ pariharitvā bhaṇḍaṃ harati, taṃ saha bhaṇḍasakaṭena ānetvā rañño dassenti. Tattha neva suṅkaṭṭhānassa doso atthi, na rañño na rājapurisānaṃ, pariharitvā gatasseva pana doso, evamevaṃ yaṃ so bhikkhu āpattiṃ āpanno, tattha neva āpattiyā doso, na codakassa. Tīhi pana kāraṇehi tasseva bhikkhuno doso. Tassa hi āpattiṃ āpannabhāvenapi doso, codake anattamanatāyapi doso, anattamanassa sato paresaṃ ārocanenapi doso. Codakassa pana yaṃ so taṃ āpattiṃ āpajjantaṃ addasa, tattha doso natthi. Anattamanatāya codanāya pana doso. Tampi amanasikaritvā ayaṃ bhikkhu attanova dosaṃ paccavekkhanto ‘‘iti mameva tattha accayo accagamā suṅkadāyakaṃva <pb ed="P" n="2.0103" /> bhaṇḍasmi’’nti evaṃ paṭisañcikkhatīti attho. Dutiyavāre codakassa anattamanatā ca anattamanatāya coditabhāvo cāti dve dosā, tesaṃ vasena ‘‘accayo accagamā’’ti ettha yojanā kātabbā. Sesamettha uttānamevāti.</p>

<p rend="bodytext" n="16"><hi rend="paranum">16</hi><hi rend="dot">.</hi> Chaṭṭhe <hi rend="bold">aññataro</hi>ti eko apākaṭanāmo brāhmaṇo. <hi rend="bold">Yena bhagavā tenupasaṅkamī</hi>ti <hi rend="bold">yenā</hi>ti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Tasmā yattha bhagavā, tattha upasaṅkamīti evamettha attho veditabbo. Yena vā kāraṇena bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena bhagavā upasaṅkamitabbo <pb ed="M" n="2.0013" />? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya. <hi rend="bold">Upasaṅkamī</hi>ti gatoti vuttaṃ hoti. <hi rend="bold">Upasaṅkamitvā</hi>ti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evaṃ gato tato āsannataraṃ ṭhānaṃ bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Bhagavatā saddhiṃ sammodī</hi>ti yathā ca khamanīyādīni pucchanto bhagavā tena, evaṃ sopi bhagavatā saddhiṃ samappavattamodo ahosi, sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamāsi. Yāya ca ‘‘kacci, bho gotama, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci bhoto gotamassa ca sāvakānañca appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāro’’tiādikāya kathāya <pb ed="V" n="2.0013" /> sammodi, taṃ pītipāmojjasaṅkhātassa sammodassa jananato sammodituṃ yuttabhāvato ca <hi rend="bold">sammodanīyaṃ,</hi> atthabyañjanamadhuratāya sucirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ araharūpato saritabbabhāvato ca <hi rend="bold">sāraṇīyaṃ</hi>. Suyyamānasukhato vā sammodanīyaṃ, anussariyamānasukhato sāraṇīyaṃ, tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ, atthaparisuddhatāya <pb ed="P" n="2.0104" /> sāraṇīyanti evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ sāraṇīyaṃ kathaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhapetvā yenatthena āgato, taṃ pucchitukāmo ekamantaṃ nisīdi.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ekamanta</hi>nti bhāvanapuṃsakaniddeso ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’tiādīsu (a. ni. 4.70) viya. Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti, tathā nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ. <hi rend="bold">Nisīdī</hi>ti upāvisi. Paṇḍitā hi purisā garuṭṭhānīyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti. Ayañca nesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ nisīdi.</p>

<p rend="bodytext">Kathaṃ nisinno pana ekamantaṃ nisinno hotīti? Cha nisajjadose vajjetvā. Seyyathidaṃ – atidūraṃ, accāsannaṃ, uparivātaṃ, unnatappadesaṃ, atisammukhaṃ atipacchāti. Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti <pb ed="M" n="2.0014" />. Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati. Unnatappadese nisinno agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayampi ete cha nisajjadose vajjetvā nisīdi. Tena vuttaṃ ‘‘ekamantaṃ nisīdī’’ti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Etadavocā</hi>ti duvidhā hi pucchā – agārikapucchā, anagārikapucchā ca. Tattha ‘‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusala’’nti (ma. ni. 3.296) iminā nayena agārikapucchā āgatā. ‘‘Ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā’’ti (ma. ni. 3.86) iminā nayena anagārikapucchā. Ayaṃ pana attano anurūpaṃ agārikapucchaṃ pucchanto etaṃ ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha <hi rend="bold">hetu paccayo</hi>ti ubhayampetaṃ kāraṇavevacanameva. <hi rend="bold">Adhammacariyāvisamacariyāhetū</hi>ti adhammacariyāsaṅkhātāya visamacariyāya hetu, taṃkāraṇā tappaccayāti attho <pb ed="P" n="2.0105" />. Tatrāyaṃ padattho – adhammassa cariyā adhammacariyā, adhammakāraṇanti <pb ed="V" n="2.0014" /> attho. Visamaṃ cariyā, visamassa vā kammassa cariyāti visamacariyā. Adhammacariyā ca sā visamacariyā cāti adhammacariyāvisamacariyā. Etenupāyena sukkapakkhepi attho veditabbo. Atthato panettha adhammacariyāvisamacariyā nāma dasa akusalakammapathā, dhammacariyāsamacariyā nāma dasa kusalakammapathāti veditabbā.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Abhikkantaṃ, bho gotamā</hi>ti ettha ayaṃ abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. ‘‘Abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho’’tiādīsu (udā. 45; cūḷava. 383; a. ni. 8.20) hi khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu (a. ni. 4.100) sundare.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. –</p>

<p rend="unindented">Ādīsu <pb ed="M" n="2.0015" /> (vi. va. 857) abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bhante’’tiādīsu (dī. ni. 1.250; pārā. 15) abbhanumodane. Idhāpi abbhanumodaneyeva. Yasmā ca abbhanumodane, tasmā sādhu sādhu, bho gotamāti vuttaṃ hotīti veditabbaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhalacchare;</p>

<p rend="gathalast">Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho’’ti. –</p>

<p rend="unindented">Iminā ca lakkhaṇena idha pasādavasena pasaṃsāvasena cāyaṃ dvikkhattuṃ vuttoti veditabbo. Atha vā <hi rend="bold">abhikkanta</hi>nti abhikkantaṃ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ, atisundaranti vuttaṃ hoti.</p>

<p rend="bodytext">Tattha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi, ekena attano pasādaṃ. Ayañhettha adhippāyo – abhikkantaṃ, bho <pb ed="P" n="2.0106" /> gotama, yadidaṃ bhoto gotamassa dhammadesanā, abhikkantaṃ yadidaṃ bhoto gotamassa dhammadesanaṃ āgamma mama pasādoti. Bhagavatoyeva vā vacanaṃ dve dve atthe sandhāya thometi – bhoto gotamassa vacanaṃ abhikkantaṃ dosanāsanato, abhikkantaṃ guṇādhigamanato <pb ed="V" n="2.0015" />, tathā saddhājananato, paññājananato, sātthato, sabyañjanato, uttānapadato, gambhīratthato, kaṇṇasukhato, hadayaṅgamato, anattukkaṃsanato, aparavambhanato, karuṇāsītalato, paññāvadātato, āpātharamaṇīyato, vimaddakkhamato, suyyamānasukhato, vīmaṃsiyamānahitatoti evamādīhi yojetabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Tato parampi catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi. Tattha <hi rend="bold">nikkujjita</hi>nti adhomukhaṭhapitaṃ, heṭṭhāmukhajātaṃ vā. <hi rend="bold">Ukkujjeyyā</hi>ti uparimukhaṃ kareyya. <hi rend="bold">Paṭicchanna</hi>nti tiṇapaṇṇādichāditaṃ. <hi rend="bold">Vivareyyā</hi>ti ugghāṭeyya. <hi rend="bold">Mūḷhassā</hi>ti disāmūḷhassa. <hi rend="bold">Maggaṃ ācikkheyyā</hi>ti hatthe gahetvā ‘‘esa maggo’’ti vadeyya. <hi rend="bold">Andhakāre</hi>ti kāḷapakkhacātuddasīaḍḍharattaghanavanasaṇḍameghapaṭalehi caturaṅge tame. Ayaṃ tāva anuttānapadattho.</p>

<p rend="bodytext">Ayaṃ pana adhippāyayojanā – yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhamme patitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentena, yathā paṭicchannaṃ vivareyya, evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ <pb ed="M" n="2.0016" /> sāsanaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggappaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ āvikarontena, yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāre nimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotadhāraṇena <pb ed="P" n="2.0107" /> mayhaṃ bhotā gotamena etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.</p>

<p rend="bodytext">Evaṃ desanaṃ thometvā imāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṃ karonto <hi rend="bold">esāha</hi>ntiādimāha. Tattha <hi rend="bold">esāha</hi>nti eso ahaṃ. <hi rend="bold">Bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmī</hi>ti bhavaṃ me gotamo saraṇaṃ parāyaṇaṃ aghassa tātā hitassa ca vidhātāti iminā adhippāyena bhavantaṃ gotamaṃ gacchāmi bhajāmi sevāmi payirupāsāmi, evaṃ vā jānāmi bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṃ gati attho, buddhipi tesaṃ attho. Tasmā gacchāmīti imassa jānāmi bujjhāmīti ayamattho vutto. <hi rend="bold">Dhammañca bhikkhusaṅghañcā</hi>ti ettha pana adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne ca catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti <hi rend="bold">dhammo</hi>. So atthato ariyamaggo ceva nibbānañca. Vuttañhetaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34) vitthāro. Na kevalañca ariyamaggo ceva nibbānañca <pb ed="V" n="2.0016" />, apica kho ariyaphalehi saddhiṃ pariyattidhammopi. Vuttañhetaṃ chattamāṇavakavimāne –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ, dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 887);</p>

<p rend="bodytext">Ettha <hi rend="bold">rāgavirogo</hi>ti maggo kathito. <hi rend="bold">Anojamasoka</hi>nti phalaṃ. <hi rend="bold">Dhammamasaṅkhata</hi>nti nibbānaṃ. <hi rend="bold">Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ</hi><pb ed="P" n="2.0108" /><hi rend="bold">paguṇaṃ suvibhatta</hi>nti piṭakattayena vibhattā sabbadhammakkhandhāti. Diṭṭhisīlasaṅghātena saṃhatoti <hi rend="bold">saṅgho</hi>. So atthato aṭṭhaariyapuggalasamūho. Vuttañhetaṃ tasmiyeva vimāne –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Yattha ca dinnamahapphalamāhu, catūsu sucīsu purisayugesu;</p>

<p rend="gathalast">Aṭṭha ca puggaladhammadasā te, saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 888);</p>

<p rend="bodytext">Bhikkhūnaṃ <pb ed="M" n="2.0017" /> saṅgho <hi rend="bold">bhikkhusaṅgho</hi>. Ettāvatā brāhmaṇo tīṇi saraṇagamanāni paṭivedesi.</p>

<p rend="bodytext">Idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṃ saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, saraṇagamanappabhedo, saraṇagamanaphalaṃ, saṃkileso, bhedoti ayaṃ vidhi veditabbo.</p>

<p rend="bodytext">Seyyathidaṃ – padatthato tāva hiṃsatīti <hi rend="bold">saraṇaṃ,</hi> saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiparikilesaṃ hanati vināsetīti attho, ratanattayassevetaṃ adhivacanaṃ. Atha vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti buddho, bhavakantārā uttāraṇena lokassa assāsadānena ca dhammo, appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho. Tasmā imināpi pariyāyena ratanattayaṃ saraṇaṃ. Tappasādataggarutāhi vihatakileso tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ. Taṃsamaṅgīsatto saraṇaṃ gacchati, vuttappakārena cittuppādena ‘‘etāni me tīṇi ratanāni saraṇaṃ, etāni parāyaṇa’’nti evaṃ upetīti attho. Evaṃ tāva <hi rend="bold">saraṇaṃ saraṇagamanaṃ yo ca saraṇaṃ gacchati</hi> idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Saraṇagamanappabhede <pb ed="V" n="2.0017" /><pb ed="P" n="2.0109" /> pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ lokuttaraṃ lokiyañcāti. Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena ārammaṇato nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati. Lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati. Taṃ atthato buddhādīsu vatthūsu saddhāpaṭilābho, saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi dasasu puññakiriyāvatthūsu diṭṭhijukammanti vuccati.</p>

<p rend="bodytext">Tayidaṃ catudhā pavattati attasanniyyātanena tapparāyaṇatāya sissabhāvūpagamanena paṇipātenāti. Tattha <hi rend="bold">attasanniyyātanaṃ</hi> nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ attānaṃ buddhassa niyyātemi, dhammassa, saṅghassā’’ti evaṃ buddhādīnaṃ attapariccajanaṃ. <hi rend="bold">Tapparāyaṇatā</hi> nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ buddhaparāyaṇo, dhammaparāyaṇo, saṅghaparāyaṇo iti maṃ dhārethā’’ti evaṃ tapparāyaṇabhāvo. <hi rend="bold">Sissabhāvūpagamanaṃ</hi> nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ buddhassa <pb ed="M" n="2.0018" /> antevāsiko, dhammassa, saṅghassa iti maṃ dhārethā’’ti evaṃ sissabhāvūpagamo. <hi rend="bold">Paṇipāto</hi> nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ abhivādana-paccuṭṭhāna-añjalikamma-sāmīcikammaṃ buddhādīnaṃyeva tiṇṇaṃ vatthūnaṃ karomi iti maṃ dhārethā’’ti evaṃ buddhādīsu paramanipaccakāro. Imesañhi catunnampi ākārānaṃ aññatarampi karontena gahitaṃyeva hoti saraṇagamanaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Apica ‘‘bhagavato attānaṃ pariccajāmi, dhammassa, saṅghassa attānaṃ pariccajāmi, jīvitaṃ pariccajāmi, pariccattoyeva me attā, pariccattaṃyeva me jīvitaṃ, jīvitapariyantikaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, buddho me saraṇaṃ leṇaṃ tāṇa’’nti evampi attasanniyyātanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Satthārañca <pb ed="P" n="2.0110" /> vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyya’’nti (saṃ. ni. 2.154) evampi mahākassapassa saraṇagamane viya sissabhāvūpagamanaṃ daṭṭhabbaṃ.</p>

<p rend="gatha1">‘‘So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;</p>

<p rend="gathalast">Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammata’’nti. (su. ni. 194; saṃ. ni. 1.246);</p>

<p rend="bodytext">Evampi āḷavakādīnaṃ saraṇagamanaṃ viya tapparāyaṇatā veditabbā. ‘‘Atha kho brahmāyu brāhmaṇo <pb ed="V" n="2.0018" /> uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti – ‘brahmāyu ahaṃ, bho gotama, brāhmaṇo; brahmāyu ahaṃ, bho gotama, brāhmaṇo’’’ti (ma. ni. 2.394) evampi paṇipāto veditabbo.</p>

<p rend="bodytext">So panesa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyavasena catubbidho hoti. Tattha dakkhiṇeyyapaṇipātena saraṇagamanaṃ hoti, na itarehi. Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṃ gaṇhāti, seṭṭhavasena ca bhijjati. Tasmā yo sākiyo vā koliyo vā ‘‘buddho amhākaṃ ñātako’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā ‘‘samaṇo gotamo rājapūjito mahānubhāvo avandiyamāno anatthampi kareyyā’’ti bhayena vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā bodhisattakāle bhagavato santike kiñci uggahitaṃ saramāno buddhakāle vā –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Ekena <pb ed="M" n="2.0019" /> bhoge bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;</p>

<p rend="gathalast">Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265) –</p>

<p rend="unindented">Evarūpaṃ <pb ed="P" n="2.0111" /> anusāsaniṃ uggahetvā ‘‘ācariyo me’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo pana ‘‘ayaṃ loke aggadakkhiṇeyyo’’ti vandati, teneva gahitaṃ hoti saraṇaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Evaṃ gahitasaraṇassa ca upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu pabbajitampi ñātiṃ ‘‘ñātako me aya’’nti vandato saraṇagamanaṃ na bhijjati, pageva apabbajitaṃ. Tathā rājānaṃ bhayavasena vandato. So hi raṭṭhapūjitattā avandiyamāno anatthampi kareyyāti. Tathā yaṃ kiñci sippaṃ sikkhāpakaṃ titthiyaṃ ‘‘ācariyo me aya’’nti vandatopi na bhijjatīti evaṃ <hi rend="bold">saraṇagamanappabhedo</hi> veditabbo.</p>

<p rend="bodytext">Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ, sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ. Vuttañhetaṃ –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Yo <pb ed="V" n="2.0019" /> ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;</p>

<p rend="gathalast">Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati. (dha. pa. 190);</p>

<p rend="gatha1">‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Ariyañcaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ. (dha. pa. 191);</p>

<p rend="gatha1">‘‘Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ;</p>

<p rend="gathalast">Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 192);</p>

<p rend="bodytext">Apica niccato anupagamanādivasenapetassa ānisaṃsaphalaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ –</p>

<p rend="indent">‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, sukhato upagaccheyya, kañci dhammaṃ attato upagaccheyya, mātaraṃ jīvitā voropeyya, pitaraṃ, arahantaṃ jīvitā voropeyya, paduṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya, saṅghaṃ bhindeyya, aññaṃ satthāraṃ uddiseyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (ma. ni. 3.128-130; a. ni. 1.272-277).</p>

<p rend="bodytext">Lokiyassa <pb ed="M" n="2.0020" /><pb ed="P" n="2.0112" /> pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva. Vuttañhetaṃ –</p>

<p rend="gatha1">‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse,</p>

<p rend="gatha2">Na te gamissanti apāyabhūmiṃ;</p>

<p rend="gatha3">Pahāya mānusaṃ dehaṃ,</p>

<p rend="gathalast">Devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (saṃ. ni. 1.37);</p>

<p rend="bodytext">Aparampi vuttaṃ –</p>

<p rend="indent">‘‘Atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno <pb ed="V" n="2.0020" /> etadavoca – ‘sādhu kho, devānaminda, buddhasaraṇagamanaṃ hoti. Buddhasaraṇagamanahetu kho devānaminda evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena sukhena yasena ādhipateyyena dibbehi rūpehi saddehi gandhehi rasehi phoṭṭhabbehī’’’ti (saṃ. ni. 4.341).</p>

<p rend="bodytext">Eseva nayo dhamme saṅghe ca. Apica velāmasuttādivasenāpi (a. ni. 9.20 ādayo) saraṇagamanassa phalaviseso veditabbo. Evaṃ <hi rend="bold">saraṇagamanaphalaṃ</hi> veditabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Tattha lokiyasaraṇagamanaṃ tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati, na mahājutikaṃ hoti na mahāvipphāraṃ. Lokuttarassa natthi saṃkileso. Lokiyassa ca saraṇagamanassa duvidho bhedo sāvajjo anavajjo ca. Tattha sāvajjo aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi hoti, so aniṭṭhaphalo. Anavajjo kālakiriyāya, so avipākattā aphalo. Lokuttarassa pana nevatthi bhedo. Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisatīti evaṃ saraṇagamanassa <hi rend="bold">saṃkileso</hi> ca <hi rend="bold">bhedo</hi> ca veditabbo.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Upāsakaṃ</hi><pb ed="M" n="2.0021" /><pb ed="P" n="2.0113" /><hi rend="bold">maṃ bhavaṃ gotamo dhāretū</hi>ti maṃ bhavaṃ gotamo ‘‘upāsako aya’’nti evaṃ dhāretu, jānātūti attho. Upāsakavidhikosallatthaṃ panettha ko upāsako, kasmā upāsakoti vuccati, kimassa sīlaṃ, ko ājīvo, kā vipatti, kā sampattīti idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ.</p>

<p rend="bodytext">Tattha <hi rend="bold">ko upāsako</hi>ti yo koci saraṇagato gahaṭṭho. Vuttañhetaṃ –</p>

<p rend="indent">‘‘Yato kho, mahānāma, upāsako buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).</p>

<p rend="indent"><hi rend="bold">Kasmā</hi><pb ed="V" n="2.0021" /><hi rend="bold">upāsako</hi>ti. Ratanattayassa upāsanato. So hi buddhaṃ upāsatīti upāsako. Dhammaṃ, saṅghaṃ upāsatīti upāsakoti.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Kimassa sīla</hi>nti. Pañca veramaṇiyo. Yathāha –</p>

<p rend="indent">‘‘Yato kho, mahānāma, upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā, kāmesumicchācārā, musāvādā, surāmerayamajjappamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako sīlavā hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ko ājīvo</hi>ti. Pañca micchāvaṇijjā pahāya dhammena samena jīvikakappanaṃ. Vuttañhetaṃ –</p>

<p rend="indent">‘‘Pañcimā, bhikkhave, vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā. Katamā pañca. Satthavaṇijjā, sattavaṇijjā, maṃsavaṇijjā, majjavaṇijjā, visavaṇijjā. Imā kho, bhikkhave, pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā’’ti (a. ni. 5.177).</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Kā vipattī</hi>ti. Yā tasseva sīlassa ca ājīvassa ca vipatti, ayamassa vipatti. Apica yāya esa caṇḍālo ceva hoti malañca patikuṭṭho ca, sāpi tassa vipattīti veditabbā. Te ca atthato assaddhiyādayo pañca dhammā honti. Yathāha –</p>

<p rend="indent">‘‘Pañcahi <pb ed="M" n="2.0022" />, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti upāsakamalañca upāsakapatikuṭṭho ca. Katamehi pañcahi? Assaddho hoti, dussīlo hoti, kotūhalamaṅgaliko <pb ed="P" n="2.0114" /> hoti, maṅgalaṃ pacceti no kammaṃ, ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ pariyesati, tattha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Kā sampattī</hi>ti. Yā cassa sīlasampadā ca ājīvasampadā ca, sā sampatti. Ye cassa ratanabhāvādikarā saddhādayo pañca dhammā. Yathāha –</p>

<p rend="indent">‘‘Pañcahi <pb ed="V" n="2.0022" />, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti upāsakapadumañca upāsakapuṇḍarīkañca. Katamehi pañcahi? Saddho hoti, sīlavā hoti, na kotūhalamaṅgaliko hoti, kammaṃ pacceti no maṅgalaṃ, na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati, idha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Ajjatagge</hi>ti ettha ayaṃ <hi rend="bold">agga</hi>saddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati. ‘‘Ajjatagge samma, dovārika, āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīna’’ntiādīsu (ma. ni. 2.70) hi ādimhi dissati. ‘‘Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya (kathā. 441). Ucchaggaṃ veḷagga’’ntiādīsu koṭiyaṃ. ‘‘Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā tittakaggaṃ vā (saṃ. ni. 5.374), anujānāmi, bhikkhave, vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetu’’ntiādīsu (cūḷava. 318) koṭṭhāse. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādīsu (a. ni. 4.34) seṭṭhe. Idha panāyaṃ ādimhi daṭṭhabbo. Tasmā ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvāti evamettha attho veditabbo. <hi rend="bold">Ajjata</hi>nti ajjabhāvaṃ. Ajjadaggeti vā pāṭho, dakāro padasandhikaro, ajja aggaṃ katvāti attho.</p>

<p rend="bodytext"><hi rend="bold">Pāṇupeta</hi>nti pāṇehi upetaṃ, yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva <pb ed="P" n="2.0115" /> upetaṃ, anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhavaṃ gotamo dhāretu jānātu. Ahañhi sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṃ chindeyya, neva buddhaṃ ‘‘na buddho’’ti vā dhammaṃ ‘‘na <pb ed="M" n="2.0023" /> dhammo’’ti vā saṅghaṃ ‘‘na saṅgho’’ti vā vadeyyanti evaṃ attasanniyyātanena saraṇaṃ gantvā catūhi ca paccayehi pavāretvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṃ abhivādetvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti.</p>

<p rend="bodytext" n="17"><hi rend="paranum">17</hi><hi rend="dot">.</hi> Sattame <hi rend="bold">jāṇussoṇī</hi>ti jāṇussoṇiṭhānantaraṃ kira nāmekaṃ ṭhānantaraṃ, taṃ yena kulena laddhaṃ, taṃ jāṇussoṇikulanti vuccati. Ayaṃ tasmiṃ kule jātattā rañño santike ca laddhajāṇussoṇisakkārattā jāṇussoṇīti vuccati. <hi rend="bold">Tenupasaṅkamī</hi>ti ‘‘samaṇo kira gotamo paṇḍito byatto bahussuto’’ti sutvā ‘‘sace so liṅgavibhattikārakādibhedaṃ jānissati, amhehi ñātameva jānissati, aññātaṃ kiṃ jānissati. Ñātameva kathessati, aññātaṃ kiṃ kathessatī’’ti cintetvā mānaddhajaṃ paggayha siṅgaṃ ukkhipitvā mahāparivārehi parivuto yena bhagavā <pb ed="V" n="2.0023" /> tenupasaṅkami. <hi rend="bold">Katattā ca, brāhmaṇa, akatattā cā</hi>ti satthā tassa vacanaṃ sutvā ‘‘ayaṃ brāhmaṇo idha āgacchanto na jānitukāmo atthagavesī hutvā āgato, mānaṃ pana paggayha siṅgaṃ ukkhipitvā āgato. Kiṃ nu khvassa yathā pañhassa atthaṃ jānāti, evaṃ kathite vaḍḍhi bhavissati, udāhu yathā na jānātī’’ti cintetvā ‘‘yathā na jānāti, evaṃ kathite vaḍḍhi bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘katattā ca, brāhmaṇa, akatattā cā’’ti āha.</p>

<p rend="bodytext">Brāhmaṇo taṃ sutvā ‘‘samaṇo gotamo katattāpi akatattāpi niraye nibbattiṃ vadati, idaṃ ubhayakāraṇenāpi ekaṭṭhāne nibbattiyā kathitattā dujjānaṃ mahandhakāraṃ, natthi <pb ed="P" n="2.0116" /> mayhaṃ ettha patiṭṭhā. Sace panāhaṃ ettakeneva tuṇhī bhaveyyaṃ, brāhmaṇānaṃ majjhe kathanakālepi maṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘tvaṃ samaṇassa gotamassa santikaṃ mānaṃ paggayha siṅgaṃ ukkhipitvā gatosi, ekavacaneneva tuṇhī hutvā kiñci vattuṃ nāsakkhi, imasmiṃ ṭhāne kasmā kathesī’ti. Tasmā parājitopi aparājitasadiso hutvā puna saggagamanapañhaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā <hi rend="bold">ko nu kho, bho gotamā</hi>ti imaṃ dutiyapañhaṃ ārabhi.</p>

<p rend="bodytext">Evampi <pb ed="M" n="2.0024" /> tassa ahosi – ‘‘uparipañhena heṭṭhāpañhaṃ jānissāmi, heṭṭhāpañhena uparipañha’’nti. Tasmāpi imaṃ pañhaṃ pucchi. Satthā purimanayeneva cintetvā yathā na jānāti, evameva kathento punapi ‘‘katattā ca, brāhmaṇa, akatattā cā’’ti āha. Brāhmaṇo tasmimpi patiṭṭhātuṃ asakkonto ‘‘alaṃ, bho, na īdisassa purisassa santikaṃ āgatena ajānitvā gantuṃ vaṭṭati, sakavādaṃ pahāya samaṇaṃ gotamaṃ anuvattitvā mayhaṃ atthaṃ gavesissāmi, paralokamaggaṃ sodhessāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā satthāraṃ āyācanto <hi rend="bold">na kho aha</hi>ntiādimāha. Athassa nihatamānataṃ ñatvā satthā upari desanaṃ vaḍḍhento <hi rend="bold">tena hi, brāhmaṇā</hi>tiādimāha. Tattha <hi rend="bold">tena hī</hi>ti kāraṇaniddeso. Yasmā saṃkhittena bhāsitassa atthaṃ ajānanto vitthāradesanaṃ yācasi, tasmāti attho. Sesamettha uttānatthamevāti.</p>

<p rend="bodytext" n="18"><hi rend="paranum">18</hi><hi rend="dot">.</hi> Aṭṭhame <hi rend="bold">āyasmā</hi>ti piyavacanametaṃ. <hi rend="bold">Ānando</hi>ti tassa therassa nāmaṃ. <hi rend="bold">Ekaṃsenā</hi>ti ekantena. <hi rend="bold">Anuviccā</hi>ti anupavisitvā. <hi rend="bold">Viññū</hi>ti paṇḍitā. <hi rend="bold">Garahantī</hi>ti nindanti, avaṇṇaṃ bhāsanti. Sesamettha navame ca sabbaṃ uttānatthameva.</p>

<p rend="bodytext" n="20"><hi rend="paranum">20</hi><hi rend="dot">.</hi> Dasame <pb ed="V" n="2.0024" /><pb ed="P" n="2.0117" /><hi rend="bold">dunnikkhittañca padabyañjana</hi>nti uppaṭipāṭiyā gahitapāḷipadameva hi atthassa byañjanattā byañjananti vuccati. Ubhayametaṃ pāḷiyāva nāmaṃ. <hi rend="bold">Attho ca dunnīto</hi>ti parivattetvā uppaṭipāṭiyā gahitā aṭṭhakathā. <hi rend="bold">Dunnikkhittassa, bhikkhave, padabyañjanassa atthopi dunnayo hotī</hi>ti parivattetvā uppaṭipāṭiyā gahitāya pāḷiyā aṭṭhakathā nāma dunnayā dunnīhārā dukkathā nāma hoti. Ekādasame vuttapaṭipakkhanayena attho veditabboti.</p>

<p rend="centre">Adhikaraṇavaggo dutiyo.</p>
</body>
<back></back>
</text>
</TEI>
